ترکمن آدلری
ورود کاربر
شناسه‌ی کاربری:

رمزعبور:


واژه رمز را فراموش کرده‌اید؟
عضو شوید
SmartSection is developed by The SmartFactory (http://www.smartfactory.ca), a division of INBOX Solutions (http://inboxinternational.com)
دایره المعارف ترکمن > زبان و ادبیات > گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت اول)
گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت اول)
نوشته شده توسط MatinGHezeljeh در تاریخ ۱۳۸۷/۹/۳ (4073 بار خوانده شده)
زبان یکی از توانایی های ذهنی انسان که برای ایجاد ارتباط در بین انسان ها مورد استفاده قرار می گیرد. بر اساس این تعریف، هر ارتباط ذهنی در بین انسان ها که احتیاج به مترجم داشته باشد در مقوله ی زبان می گنجد، مثل زبان فارسی، انگلیسی و ...
در دنیا زبان فراوان است اما دانشمندان زبان شناس با روش تطبیقی، تعداد آنها را در سه بخش طبقه بندی کرده اند.
الف- خانواده ی زبان های هندی و اروپایی
ب- خانواده ی زبان های حامی و سامی
ج- خانواده زبان های اورالی- آلتایی
بر اساس این تقسیم بندی ها زبان ترکمنی از خانواده ی اورالی- آلتایی است. در این زبان که (پیوندی) یا (التصاقی) خوانده می شود. ریشه ی کلمات ثابت می ماند و معانی مختلف با افزودن پسوندهای مختلف حاصل می شود.
باسکاکوف در کتاب «تورک دنیاسی، آنکارا 1976» زبان های ترکی را به دو گروه غربی و شرقی تقسیم می کند.
ترکی غربی که به ترکی اوغوز نیز معروف است، زبان کسانی است که بین بحر حزر تا ممالک بالکان زندگی می کنند که شامل ترکمن ها هم می شود.
در یک تقسیم بندی کلی زبان و ادبیات ترکی - ترکمنی را به دوره های زیر تقسیم کرده اند:
الف- ار ابتدا تا قرن 7 ه.ق: در این دوره زبان و ادبیات همه ی اقوام ترک مشترک است.
ب- قرون 7 و 8 و 9: دوران تسلط ادبیات قبچاقی است. (خوارزمی)
ج- قرن 10 ه.ق: دوره ی تسلط ادبیات جغتایی است.
د- از قرن 10 تا 12: دوره ی تجدید حیات ادبی یا دوران مختوم قلی.
و- از قرن 12 به بعد دوره ی ادبیات نوین.

الف- از ابتدا تا قرن 7 ه.ق – دوران اشتراک
در این دوران که دوران اشتراک با همه ی اقوام ترک است. خط و کتابت با سنگ نوشته های اورخون در قرن 2 ه.ق آغاز شد و در سیر تحولات خود به خط اویغوری رسید. آثار معروف این دوره عبارتند از:

1- اوغوزخان / اوغوزنامه: داستان اوغوز خاقان که در جامع التواریخ تألیف رشید الدین فضل الله و شجره ی ترک اثر ابولغازی بهادر خان (خان خیوه) نیز نقل شده، داستانی متعلق به دو قرن قبل از میلاد مسیح (ع) که به صورت ادبیات شفاهی، سینه به سینه به نسل های آینده منتقل شد و در قرن 7 ه.ق / 13 میلادی آن را به خط اویغوری به صورت کتاب در آوردند. این کتاب به لهجه ی ترکی کاشغری و متضمن داستان اوغوز خان است و دو شکل دارد:
1- شکل قدیم یا شکل غیر اسلامی.
2- شکل جدید یا شکل اسلامی.
ماحصل این داستان چنین است که: « چون اوغوز خان از مادر زاده شد بسیار زیبا بود، در مدت چهل روز بزرگ و زورآور شد، به شکار رفت و با دختری که از آسمان نازل شده بود ازدواج کرد و از او صاحب سه پسر شد. آنگاه با دختری دیگر ازدواج کرد، از او هم صاحب سه پسر شد. بعد مهمانی بزرگی ترتیب داد و خود را خاقان نامید و با هر کس که از او اطاعت نمی کرد، می جنگید. چون زمان مرگش رسید، متصرفات خود را بین 6 پسر خود تقسیم کرد. از این 6 فرزند 24 قبیله ی اوغوز پدید آمد.»

2- قوتاد قوبیلیک: این کتاب را یوسف اولوغ بیک حاجب خاص در قرن 5 ه.ق (1069 میلادی) در بلاساغون، مرکز حکمرانان ترک، نوشت و یه سلطان قراخانی، بغراخان، تقدیم کرد. از این کتاب سه نسخه موجود است:
الف- یک نسخه به خط اویغوری / ب- دو نسخه به خط عربی
قوتاد قوبیلیک اثری است منظوم و به شیوه ی مناظره در پند و نصیحت. زبانی ساده و در عین حال ادبی دارد که با مناجات خداوند شروع می شود و با مدح پیامبر اکرم (ص) و خلفای راشدین (رض) ادامه می یابد.
این کتاب هم یک شاهکار ادبی است و هم کتابی در علوم سیاسی، اداری و اجتماعی. در ارزش ادبی آن همین بس که نویسنده از لغات فارسی و عربی خیلی کم و از صنایع شعری به حد زیاد استفاده کرده است.

3- دیوان لغات ترک: این کتاب را محمود بن حسین کاشغری برای تعلیم زبان ترکی ادبی به اعراب نوشت - در سال 451 ه.ق / 1072 میلادی – و متضمن تبلیغ روح سلحشوری، مقاومت در مقابل دشمن و تعریف و تمجید از قهرمانان دفاع در راه وطن است. در این کتاب علاوه بر موارد فوق راجع به عرف و عادات و عقاید و اقوام و جوامع و نواحی ترک نشین نیز اطلاعات جامعی داده شده است، مضاف بر آن راجع به قبایل 24 گانه ی اوغوز و و علامت های مخصوص آنها نیز - که تمغا نامیده می شود - می توانیم اطلاعات مفیدی به دست بیاوریم.

4- دده قوقود: کتاب دده قورقود یکی از شاهکارهای ادبیات خلقی جهان و مرکب از یک مقدمه و دوازده داستان حماسی، منظوم و منثور است که به قولی در قرون پیش از میلاد مسیح پدید آمد و در قرن 5 ه.ق / 11 میلادی تدوین و کتابت شد. این کتاب را گروهی از دانشمندان زبان شناس از نخستین آثار شفاهی و مشترک همه ی خلق های ترک به لهجه ی اوغوزی می دانند.
هر یک از داستان های این کتاب، بیانگر قهرمانی های مردم اوغوز و نشان دهنده ی احساسات، تفکرات، خصوصیات قومی، دین و چگونگی گذران زندگی آنهاست و ریشه ی آنها را باید در وقایع تاریخی مردم آسیای میانه جستجو کنیم. کتاب دده قورقود گذشته از اهمیت تاریخی از نطر زبانی و دینی نیز حائز اهمیت است.

5- مقدمة الادب: مقدمة الادب در قرن 6 ه.ق (12 میلادی) توسط ابولقاسم جارالله زمخشری برای تعلیم زبان عربی و غیر عرب (فارس، ترک، خوارزمی)نوشته شد. این کتاب از نظر اطلاعاتی که در پاره ی لغات ترک و لهجه های اوغوز، قبچاق، قنقلی می دهد. یکی از مهم ترین آثار است. (بعد از دیوان لغات ترک، اثر محمود کاشغری)
متن کتاب عربی است، اما ترجمه ی ترکی و فارسی آن در زیر سطر آمده است. از آثار دیگر زمشخری می توان تقسیر کشف الاسرار را باید نام برد که از مهمترین تفسیر های قرآن کریم است و اینک در موزه ی بریتانیا نگهداری می شود.

6- دیوان حکمت: این کتاب به نظم و اثر خواجه احمد یسوی است که در اواخر قرن 11 و اوایل قرن 12 میلادی زندگی می کرد. (فوت 545 ه.ق / 1166 میلادی)
خواجه احمد در تاریخ تصوف ایران به نام پیر ترکستان معروف است. وی مرید شیخ یوسف همدانی بود و طریقت یسویه را تأسیس کرد.
دیوان حکمت اشعاری به شکل دو بیتی است، بیشتر با وزن هجایی که جنبه ی تعلیمی نیز دارد.
طریقت یسوی در پیدایش طریقت های دیگر نظیر حیدریه در خراسان (قرن 13 میلادی)، بابایی و بکتاشیه، نقش اساسی داشته است. از شاگردان خواجه احمد، حکیم سلیمان آتا را باید نام برد که در شهر باقرقان فعالیت داشت.
درباره ی خواجه احمد یسوی مرحوم پروفسور فواد کوپرولو، تحقیقات عمیقی نموده، در کتاب تورک ادبیاتیندا ایلکی متصوف لر، استانبول، 1918 میلادی، شرح داده است.

7- عتبة ال حقایق: این کتاب منظوم و در قرن 6 ه.ق توسط احمد یوکنکی و به لهجه ی ترکی کاشغری نوشته شد. کتابی است دینی و اخلاقی به شکل موعظه که در آن لغات عربی و فارسی فراوان است.
ابتدای این کتاب در حمد و ثنای پروردگار و نعت رسول اکرم (ص) و مدح خلفای راشدین در شکل غزل است و در نهایت با بیان فضیلت های اخلاقی، دینداری، قواعد علم و جوانمردی ادامه می یابد.

8- قصه ی یوسف: این کتاب در قرن 7 ه.ق سروده شده است، به وزن هجایی و به شکل دو بیتی و شبیه قوشما (قوشقی).
موضوع کتاب، داستان عشق زلیخا به حضرت یوسف (ع) است و نشان می دهد که شاعر در سرودن آن، تحت تأثیر خواجه احمد یسوی و طریقت او بوده است.
ترک شناسانی مانند بروکلمان کتاب قصه ی یوسف را اولین اثر به ترکی غربی می دانند که ویژگی های ترکی شرقی را نیز دارد. به قول پروفسور کوپرولو، شاعر علی، صاحب این اثر، از اوغوزهای خوارزم و حنفی مذهب بوده است. پروفسور احمد جعفر اوغلو معتقد است که لهجه ی این اثر بیشتر آذری و به کتاب دده قوورد نزدیک است و آدیلارچار این منظومه را مربوط به ترکمنی قدیم می داند.

9- قصص الانبیا: این اثر متعلق به ناصر رابغوزی است در منقبت پیغمبران و متعلق به قرن 7 ه.ق. قصص الانبیا کتابی است به نثر اما قطعات منظوم نیز دارد. معلوم است که مؤلف در نوشتن آن تحت تأثیر کتاب قوتاد قوبیلیک بوده است.
قدیمی ترین نسخه ی خطی این کتاب در موزه ی بریتانیا نگهداری می شود که در سال 1948 میلادی به چاپ رسید، گنجینه ی است از لغات ترکی مخصوصا اسامی جانوران، مرغان و ستارگان.

10- معین المرید: معین المرید توسط شیخ شریف و در خوارزم به نظم کشیده شد. (692 ه.ق / 1313 میلادی).
محتویات این کتاب قطعاتی از اشعار مذهبی است که به زودی در میان اقوام ترک و ترکمن رواج یافت و ابولغازی بهادرخان، خان خیوه، اولین بار در کتاب خود، شجره ی تراکمه، از آن نام برد.

منبع: کتاب نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن ها
تألیف: گنبد دردی اعظمی راد

مقالات دیگر در این شاخه در سایت قرار گرفته در تعداد باز دید
شوٚکۆر باغشئ
۱۳۹۴/۴/۱
1378
آجايئپلئق لارئنگ دۆری
۱۳۹۴/۳/۲۶
1147
موُنجۉق آتدئ لار
۱۳۹۴/۳/۷
1167
ائرئم ائنانچ لار - موُنجۉق آتدئ لار - ماتال لار
۱۳۹۴/۳/۷
1093
تۆرکمن خالق ناقئل لارئ / ضرب المثل های ترکمنی
۱۳۹۴/۲/۲۶
2187
گونه های مختلف ادبیات شفاهی مردم ترکمن
۱۳۹۱/۶/۱۲
4944
بررسی جایگاه اسب در ضرب المثل های ترکمنی
۱۳۹۰/۱۱/۱
4903
سونگقئ تورکمن دیلی- صوفی راد
۱۳۹۰/۳/۲۲
5169
خویشاوندی در زبان ترکمن
۱۳۹۰/۱/۱۰
11872
اشعار الحاقی به مختومقلی
۱۳۸۹/۹/۲۲
6282
آدینگ نأمه؟ ( نام توچیست؟) 4
۱۳۸۹/۷/۱۰
4700
اسم انگشت های دست در زبان ترکمنی
۱۳۸۹/۷/۵
7481
آدینگ نأمه؟ ( نام توچیست؟) 3
۱۳۸۹/۷/۱
4362
آدینگ نأمه؟ ( نام توچیست؟) 2
۱۳۸۹/۶/۲۳
2842
آدینگ نأمه؟ ( نام تو چیست؟) 1
۱۳۸۹/۶/۷
9549
افسانه ها و باورداشت ها در بین ترکمنها
۱۳۸۹/۵/۲۷
3746
آلقیشلر و دیلگیلر
۱۳۸۹/۵/۱۴
2154
یانگیلتماچ لار
۱۳۸۹/۵/۶
1954
یوماق لار (کنایه ها و تشبیهات)
۱۳۸۹/۵/۵
4184
ضرب المثل های مربوط به کار (2)
۱۳۸۹/۱/۹
3420
اتحاد در ضرب المثل های ترکمنی
۱۳۸۹/۱/۱
9608
معانی برخی از اسامی دختران ترکمن
۱۳۸۸/۱۲/۱۴
13250
عشق به اهل بیت رسول خدا (ص) در اشعار مخدومقلی
۱۳۸۸/۹/۱
6054
ماتال لار 3
۱۳۸۸/۹/۱
2825
كمینه؛ شاعر و هجونویس تركمن
۱۳۸۸/۸/۱۸
2587
مفهوم مرگ و زندگی از دیدگاه مختومقلی
۱۳۸۸/۸/۱۶
3474
چیستان های مربوط به آلات موسیقی
۱۳۸۸/۸/۱۴
3402
سخنان برخی از بزرگان در باره ی مختومقلی
۱۳۸۸/۸/۱۴
4991
چیستان ها‌ (ماتال لار)
۱۳۸۸/۸/۶
6570
ارزیابی ادبیات ترکمن صحرا
۱۳۸۸/۸/۶
4425
امامان در اشعار مختومقلی
۱۳۸۸/۸/۲
6149
ضرب المثل های مربوط به کار
۱۳۸۸/۷/۱۰
6056
ضرب المثل های مربوط به یول (راه)
۱۳۸۸/۷/۵
2517
اعداد ترکمنی
۱۳۸۸/۶/۲۲
5518
حماسه قورقوت آتا
۱۳۸۸/۶/۲۰
2912
ضرب المثل درباره آب
۱۳۸۸/۶/۳
6549
ضرب المثل درباره زنان
۱۳۸۸/۵/۲۱
5399
ضرب المثل درباره اسب
۱۳۸۸/۵/۲۰
8552
اصطلاحات‌ رایج‌ در محاورات‌ تركمنی‌‌
۱۳۸۸/۴/۱۵
9489
خانواده زبانی اورال – آلتای
۱۳۸۸/۴/۱۰
4348
معانی آراز و اوراز در زبان ترکمنی
۱۳۸۸/۳/۱۴
24607
طرف لارینگ آنگلادیلشی (جهت ها و سمت ها)
۱۳۸۸/۳/۶
2000
الفبای لاتین تركمنی
۱۳۸۸/۲/۲۶
7214
نام های ترکيبی با پيشوند «قار» و «کار»
۱۳۸۸/۲/۲۳
3252
آتالار نقلی
۱۳۸۸/۲/۱۷
3745
اسطوره ترکمن ها
۱۳۸۸/۱/۲۰
4330
ترانه های فولکور
۱۳۸۸/۱/۵
4491
ماتال
۱۳۸۷/۱۲/۱۱
4807
آتالارنقلی 2
۱۳۸۷/۱۱/۲۰
2733
آتالار نقلی (ضرب المثل)
۱۳۸۷/۹/۳۰
19919
گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت چهارم)
۱۳۸۷/۹/۷
3100
گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت سوم)
۱۳۸۷/۹/۷
4647
گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت دوم)
۱۳۸۷/۹/۷
2602
گذری بر زبان و ادبیات ترکمن (قسمت اول)
۱۳۸۷/۹/۳
4074
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه
فروشگاه آنلاین صنایع دستی ترکمن

فروشگاه آنلاین سایراق به عنوان بخش فروشگاه سایت بایراق فعالیت خود آغاز نمود.


فروشگاه آنلاین چارقد، فرش، زیورآلات ترکمن سایراق

فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک

سایت فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک فعالیت خود را آغاز نمود. این سایت یکی از سایت های زیر مجموعه بایراق می باشد که با تلاش دوستان تصمیم به ایجاد فرهنگ لغت ترکمنی به فارسی و بالعکس گرفتیم که در حال تکمیل شدن می باشد.


www.SOZLUK.ir

دانلود آهنگ ترکمنی

سایت مرجع دانلود آهنگ ترکمنی


www.TurkmenSong.ir

آهنگ های پیشواز ترکمنی
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.