ترکمن آدلری
ورود کاربر
شناسه‌ی کاربری:

رمزعبور:


واژه رمز را فراموش کرده‌اید؟
عضو شوید
SmartSection is developed by The SmartFactory (http://www.smartfactory.ca), a division of INBOX Solutions (http://inboxinternational.com)
دایره المعارف ترکمن > آداب و رسوم > اُی ، مراحل برپایی و اجزای آن
اُی ، مراحل برپایی و اجزای آن
نوشته شده توسط MatinGHezeljeh در تاریخ ۱۳۸۷/۹/۱۵ (7435 بار خوانده شده)
مسکن ترکمن ها با توجه به این که در ابتدا کوچ نشین بودند و در این صد سال اخیر، به تدریج یکجا نشین شدند. از نطر فنی می توان به سه دسته تقسیم کرد:
1- اُی (آلاچیق) 2- تام (خانه) 3- ساختمان های مدرن امروزی

اُی و انواع آن
اُی و به قول فارسی زبان ها آلاچیق، خاص ترکمن های کوچ نشین بود. این آلاچیق به علت سبک بودن، قابل حمل بودن و آسان بودن در نصب و برچیدن، از آغازین روزهای حیات، مورد توجه ترکمن ها بوده است و به عنوان نمادی از فرهنگ مادی ترکمن ها شناخته می شود.
اُی برای ترکمن ها جایی فقط برای خوردن و خوابیدن و استراحت کردن و ... نبود، بلکه به منزله رصدخانه ای نیز به شمار می رفت که با کمک جهات چهارگانه ی آن، محل طلوع و غروب خورشید را در اوقات مختلف سال تعیین می کردند. شکل زیر بیانگر این مطلب است.

برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.


اُی از نظر شکل و رنگ بر سه نوع است:

الف- آق اُی
آق اُی یا خانه ی سفید، چادری است به شکل نیم کره، دارای اسکلتی چوبی از چوب هایی به نام « تارم – اُق – تؤینیق».
آق اُی مخصوص اعیان و ثروتمندان بود و سه تا چهار سال اول ساخت، به همین نام شناخته می شد اما پس از آن، به علت روشن کردن آتش در اجاق داخل و دود حاصل از آن، به تدریج سفیدی خود را از دست می داد و به رنگ تیره و بعد به رنگ سیاه در می آمد. در این مرحله « قره اُی / خانه ی سیاه » خوانده می شد.

ب- قره اُی
قره اُی در اصل همان آق اُی است که به مرور ایام به رنگ سیاه در می آید.

ج- گوت دیکمه
آق اُی بعد از مرحله قره اُی با مرور ایام، قسمت هایی از اجزای خود یعنی تارم را از دست می دهد و تقریبا منحصر می شود به اُق این نوع اُی مخصوص افراد بی بضاعت و فقیر بود، بدین جهت آن را « غریب اُی / خانه ی فقیر» و به جهت کوچک بودن « کچی جیک اُی / خانه ی کوچک» نیز نامیده اند.

اُی با تمام خصوصیاتی که بر شمردیم، اسکلتی چوبی است، سبک و قابل حمل با پوششی نمدی و اجزای آن به نام های زیر است:
1- چهار چوب در 2- لت های دوگانه در 3- تارم/ گوزه نک 4- اُق 5- توینیق 6- دوورلیق یاقا 7- بیل یول 8- دوزی 9- ثریک 10- نمد 11- دول

ترکمن ها در قدیم اُی را به دلیل قبه ای شکل بودن، قبه ای از قبه های بهشت می دانستند و آن را مظهر سلامتی و نشانه ی سخاوت و آسایش می شمردند؛ به دلایل زیر:
الف- در مقابل زلزله مقاوم بود؛ اگر آسیبی هم به وسایل خانه - وسایل شکستنی- وارد می آمد برای جان افراد هیچ نوع نگرانی نداشت.
ب- در ورودی بدون قفل بود و همیشه برای ورود مهمان آماده: زیرا ترکمن ها مهمان نوازی را نشانه ی سخاوت می دانستند.
ج- نصب کردن، برچیدن و حمل و نقل اُی آسان بود.
به خاطر این محاسن است که ترکمن ها اُی را بر تام یعنی خانه های گلی یا خشتی و آجری ترجیح می دادند. ضرب المثل ترکمن می گوید:
« تام دم قثما ایه ثی، اُی ثاغلی غینگ ثؤیه ثی»
تام موجب تنگی نفس است و اُی پایه ی سلامتی.

مراحل برپایی اُی و اجزای آن

کار برپایی اُی عمدتاً به عهده زن ها و کار تعمیر آن به عهده مردها بوده است. وقتی مقدمات کار آماده می شد، چند تیر هوایی شلیک می کردند و مفهوم آن، اعلام شادی برای آغاز یک زندگی جدید است. آنگاه کار نصب، با یاری حداقل پنج نفر و به شرح زیر آغاز می شد:

1- ابتدا زمینی را درنظر می گیرند که از سطح کلی یورت/ سرزمین و محل زندگی بلندتر باشد و اگر زمینی بلندتر یافت نشد با استفاده از خاک زمین های اطراف، زمینی را بلندتر از سطح یورت، ایجاد می کردند تا در مواقع بارندگی از نفوذ آب به داخل اُی جلوگیری شود.

2- بعد از آماده شدن زمین، ابتدا چهارچوب در را نصب می کردند. در زمان کوچ می توان اجزای چهارچوب را از هم جدا کرد، بعد از نصب چهار چوب، زاویه های آن را با طنابی، محکم می کنند تا ثابت بماند.

3- بعد از نصب چهار چوب ، نوبت به اتصال در به چهار چوب می رسد. در تخته ای است مرکب از دو لت.

4- بعد از نصب چهارچوب و اتصال لت های در به آن، نوبت به نصب تارم یا گوزنک می رسد.
تارم، شبکه ای از چوب های جک شونده است که به صورت ضربدری یکدیگر را قطع می کنند و مرکب از چهار بخش است. ابتدا دو بخش را به دو طرف چهار چوب نصب می کنند و بعد، دو بخش دیگر را به انتهای آنها وصل می کنند، در نتیجه استوانه ای به وجود می آید به شکل نیم کاسه، این استوانه محل زندگی افراد خانواده است.

5- اُق، تعدادی چوب نیمه کمانی است که یک سر آن به محل تقاطع چوب های تارم و سر دیگرش به یکی از سوراخ های توینیق وصل می شود. محل اتصال تارم و اُق به صورت ضربدر است که آن را دؤل می گویند.

6- توینیق، بالاترین نقطه ی اُی یعنی قسمت فوقانی اُق است که قطب سقف را تشکیل می دهد، در پیرامون توینیق سوراخ هایی تعبیه شده است که سر اُق در داخل یکی از آن سوراخ ها و سر دیگرش به قسمت فوقانی تارم یعنی دؤل وصل می شود.
نصب توینیق که باید همزمان با نصب اُق باشد، از مشکل ترین مرحله برپایی اُی است و حداقل به پنج نفر نیاز دارد؛ بدین ترتیب که دو نفر در داخل استوانه ی تارم سر اُق را به داخل یکی از سوراخ های توینیق می گذارند و زنان خارج از تارم، سر دیگر اُق را به دؤل یعنی بخش فوقانی و ضربدری شکل تارم وصل می کنند. در تمام این مدت، نفر پنجم توینیق را با دیرکی چوبین در فضای بالای اُق نگه می دارد تا زن های داخل تارم، قادر به وصل اُق به توینیق باشند. وقتی چهار اُق در چهار جهت وصل شد، اتصال دیگر اُق ها آسانتر است زیرا که آن چهار اُق جانبی به منزله ی ستونی، توینیق را در هوا نگه می دارد.
از توینیق، طناب مخصوصی آویزان می کنند که به آن « توینیق یوپ » یا « توینیق باق » می گویند که حافظ سقف اُی است. بدین ترتیب که در زمان طوفان یا باد شدید به انتهای توینیق باق کیسه ی شن یا خاک یا ... می بندند تا باد سقف اُی را نبرد.

7- بعد از اتصال اُق ها به توینیق و تارم نوبت به « دوزی » می رسد. دوزی نواری است باریک و بافته شده از پشم گوسفند که به وسیله آن اُق ها را به هم وصل می کنند، بدین ترتیب که همچون کمربندی به دور اُق ها می کشند تا اُق ها از جای خود تکان نخورد و محکم و قرص باقی بماند.

8- در این مرحله برای محکم شدن تارم نواری به نام دوورلیق یاقا به دور تارم می پیچند که از پشم گوسفند بافته شده است.

9- در بخش فوقانی دوورلیق یاقا و موازی با آن، نوار دیگری به دور تارم می پیچند که پهنای آن، کمتر از دوورلیق یاقا است و بیل یول نامیده می شود.

10- اورقن، طنابی است کلفت که آن را برای ثابت نگه داشتن اُی استفاد می کنند، بدین ترتیب که آن را بر پشت اُی از دو طرف می آویزند و دو سر آن را به میخ های چوبی که به زمین کوبیده اند، وصل می کنند.

منبع: کتاب نگاهی به فرهنگ مادی و معنوی ترکمن ها
تالیف: گنبد دردی اعظمی راد

برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.


برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.

مقالات دیگر در این شاخه در سایت قرار گرفته در تعداد باز دید
خۆودۆلِر (خالک دؤرِديجيليگی- 1)
۱۳۹۴/۱/۳
2737
مراسم عروسی در بین ترکمن‌های نخورلی‌
۱۳۹۱/۷/۳۰
8356
لأله لر
۱۳۹۰/۸/۱۸
10581
لأله
۱۳۹۰/۵/۲۷
18663
سویگی آیدیملاری / ترانه های غنایی
۱۳۸۹/۷/۶
23640
یار یار (توی آیدیم )
۱۳۸۹/۶/۸
17929
نوع و قالب هودی ها
۱۳۸۹/۵/۱۲
5682
جشن عروسی تركمنهای اَنولی
۱۳۸۹/۴/۲۷
5669
مجالس پرخوانی یا آیین ذکر در بین ترکمن ها
۱۳۸۹/۳/۲۲
6487
کوشت دپدی (2)
۱۳۸۹/۳/۶
5152
توی آیدیم لار 2
۱۳۸۹/۲/۱۸
16511
مراسم سوگواری و خاک سپاری
۱۳۸۹/۱/۲۹
8227
قرمز دون؛ کورس سنتی و آئینی ترکمن
۱۳۸۹/۱/۲۵
4460
کوشت دپدی
۱۳۸۹/۱/۹
6705
عید نوروز در ترکمنستان
۱۳۸۸/۱۲/۲۲
8203
توی آیدیم لار
۱۳۸۸/۱۲/۲۲
5407
مراسم عروسی ترکمن ها در گذشته
۱۳۸۸/۱۰/۲۱
10727
الله یولی/ صدقه در راه خدا
۱۳۸۸/۸/۱۸
2937
آداب و رسوم ماه مبارک رمضان در گذشته
۱۳۸۸/۶/۲۳
4585
قدر گیجه (شب قدر)
۱۳۸۸/۶/۱۷
3452
یا رمضان آیدیم لاری
۱۳۸۸/۶/۱۲
19732
آئین آق آش
۱۳۸۸/۵/۳۱
6426
آداب و رسوم ترکمن ها در ماه مبارک رمضان
۱۳۸۸/۵/۲۹
5421
مرثیه خوانی 2
۱۳۸۸/۵/۲۰
3397
آداب و رسوم تولد و نامگذاری فرزند
۱۳۸۸/۵/۱۲
9547
اؤلنگ لر (ترانه های عروسی)
۱۳۸۸/۵/۳
12589
عناصر نمایشی در مراسم ذكر خنجر
۱۳۸۸/۴/۱۴
5911
آئین نوروز در بین تركمن‌ها
۱۳۸۸/۳/۳۱
9089
قونگشی اوقارا
۱۳۸۸/۳/۲۱
3317
نگاهی كوتاه به برخی ترانه های عامیانه و مراسم سنتی
۱۳۸۸/۳/۷
6449
كاركرد رصد خانه ای آلاچیق تركمن
۱۳۸۸/۳/۳
4817
هودی 3
۱۳۸۸/۲/۲۲
4496
جشن لچك
۱۳۸۸/۲/۱۹
3072
هودی 2
۱۳۸۸/۲/۱۴
5219
شب قدر در میان تركمن ها
۱۳۸۸/۱/۲۳
4659
برخی از سنت ها و آداب و رسوم ترکمن های ترکمنستان
۱۳۸۸/۱/۲۱
6294
مراسم سویت قازان
۱۳۸۸/۱/۱۵
4760
مرثیه خوانی
۱۳۸۷/۱۱/۲۶
3686
قره چهارشنبه
۱۳۸۷/۱۱/۲۵
6092
هودی 1
۱۳۸۷/۱۱/۱
14864
مراسم قوقین
۱۳۸۷/۱۱/۱
2745
یا رمضان
۱۳۸۷/۱۰/۲۱
5672
مراسم مولود خوانی
۱۳۸۷/۱۰/۲۱
3972
مراسم تولد و نامگذاری در گذشته
۱۳۸۷/۱۰/۱۴
3371
مِرد عید (14 شعبان)
۱۳۸۷/۱۰/۸
2942
عید قربان در گذشته
۱۳۸۷/۱۰/۸
4751
گورشمک (کشتی گیری)
۱۳۸۷/۱۰/۵
5290
ذکر خنجر و نحوه ی اجرای آن
۱۳۸۷/۹/۲۲
14486
مراسم ازدواج در بین ترکمن ها (قسمت سوم)
۱۳۸۷/۹/۱۸
25031
مراسم ازدواج در بین ترکمن ها (قسمت دوم)
۱۳۸۷/۹/۱۸
17876
اُی ، مراحل برپایی و اجزای آن
۱۳۸۷/۹/۱۵
7436
مراسم ازدواج در بین ترکمن ها (قسمت اول)
۱۳۸۷/۹/۹
8100
مراسم تولد
۱۳۸۷/۹/۸
4101
مراسم ختنه
۱۳۸۷/۹/۸
4848
مراسم عزا و سوگواری در بین ترکمن ها
۱۳۸۷/۹/۸
9466
آیین آق آش
۱۳۸۷/۸/۱۳
4970
 
بی‌شک دیدگاه هر کس نشانه‌ی تفکر اوست، ما در برابر نظر دیگران مسئول نیستیم
فرستنده شاخه
فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک

سایت فرهنگ لغت ترکمن سؤزلوک فعالیت خود را آغاز نمود. این سایت یکی از سایت های زیر مجموعه بایراق می باشد که با تلاش دوستان تصمیم به ایجاد فرهنگ لغت ترکمنی به فارسی و بالعکس گرفتیم که در حال تکمیل شدن می باشد.


www.SOZLUK.ir

آهنگ های پیشواز ترکمنی
برای دیدن تصویر اصلی در صفحه جدید کلیک کنید.